Título 22: Festa do Augardente de Portomouro: destilación artesá na Coruña

Título 22: Festa do Augardente de Portomouro: destilación artesá na Coruña

No corazón da Comarca de Ordes, en plena provincia da Coruña, atópase a pequena pero loitadora parroquia de Portomouro, pertencente ao concello de Val do Dubra. É aquí onde, ano tras ano, o final do inverno trae consigo un dos aromas máis embriagadores e tradicionais de Galicia: o da uva destilada. A Festa do Augardente de Portomouro non é só unha celebración etnográfica; é unha declaración de principios sobre a conservación da memoria, a cultura artesanal e os oficios tradicionais que definiron a vida rural galega durante séculos. Organizada de forma incansábel pola Asociación Cultural Xirimía, esta festa converteuse nun punto de encontro ineludible para amantes da etnografía, da boa gastronomía e, por suposto, do mellor augardente galego.

Historia: A resistencia dun oficio esquecido

A historia da Festa do Augardente está intimamente ligada á historia recente da comarca do Dubra e á evolución da lexislación. Durante décadas, a elaboración de augardente a partir do bagazo (os residuos sólidos da uva tras o prensado na elaboración do viño) foi unha actividade clandestina e doméstica en case todas as casas labregas galegas. Coa chegada da modernidade e a estrita regulamentación sanitaria e fiscal da ditadura franquista primeiro, e da democracia despois, a gran maioría das portas (alambiques) foron abandonadas ou desapareceron.

Conscientes de que esta perda suporía a extinción dun coñecemento transmitido de pais a fillos, no ano 2002 un grupo de veciños fundou a Asociación Cultural Xirimía. O seu obxectivo era duplo: por un lado, recuperar a elaboración artesanal do augardente facéndoa legal a través dun proxecto de cooperativa que implicou a construción dunha destilería de uso comunitario; e por outro, dar a coñecer este esforzo ao mundo. Así naceu a Festa do Augardente, inicialmente modesta, e que hoxe atrae a miles de visitantes. É unha xornada de reivindicación da identidade dun pello que se nega a que a súa historia se evapore, como a auga nun alambique.

¿Buscas alojamiento en Galicia?

Compara precios en hoteles, casas rurales y apartamentos

Ver en Expedia →

Fecha: O despertar da primavera

Para gozar desta cita spectácular, hai que estar atento ao calendario de finais do inverno. A Festa do Augardente de Portomouro celébrase invariablemente o segundo domingo de marzo. Esta data non foi escollida ao azar. Tradicionalmente, marzo era o mes no que, rematados os traballos máis duros do inverno e antes de que comezase a fervenza agrícola da primavera, as familias aproveitaban para destilar o bagazo que viñan conservando dende a colleita vitivinícola do outono. Ademais, as noites frías de marzo fan que o contraste cun bo copo de augardente, quente e aromático, sexa aínda máis reconfortante. A festiveidade adoita comezar pola mañá cedo, arredor das 10:00, e prolongarse ata ben entrado a tarde, rematando sobre as 20:00 horas.

Programa: Fume, lume e tradición

O programa da Festa do Augardente é un canto á vida rural galega. A xornada arrinca coa apertura das instalacions e dun mercado tradicional onde se mesturan os produtores locais con artesáns de toda Galicia. Aí pódense encontrar desde queixos curados ata mel, pan de millo, cerámica ou filatelia. Non obstante, o grande atractivo é o funcionamento en directo do pozón e do alambique.

A Asociación Xirimía realiza, durante toda a mañá, unha destilación en directo para que o público poida ver todo o proceso. Dende a colocación do bagazo na caldeira, ata a saída do primeiro fume (o holandas), pasando pola experiencia táctil de sentir a quentura da auga de arrefriamento e o final do proceso onde se obtén a augardente, todo é explicado ao detalle. Para facilitar a degustación responsábel, a organización pon a disposición dos asistentes copiñas de cerámica vendábeis. Ademais das actuacións musicais contínuas, o programa adoita incluír:

• Palabreo e charlas: Conferencias e entrevistas sobre a historia do augardente e a etnografía galega.
• Música tradicional: Actuacións de bandas de gaitas, pandeireteiras e cantareiras locais.
• Exhibicións de oficios: Demostracións de cestería, ferreiro ou fiação, oficios complementarios ao mundo rural e á elaboración das cubas e ferramentas de destilación.

Gastronomía: O maridaxe perfecto de fume e terra

Non se pode entender o augardente sen a excelente gastronomía que o acompaña. O augardente, especialmente o denominado «augardente branca» (sen envellecemento en madeira) e o licor café, require de feitura local para brillar. Durante a festa, Portomouro convértese nun gran banquete popular. Destaca, en primeiro lugar, a magnífica confeitura de frixeríos e furanchos da zona. Platos como o lacón con grelos, o cocido galego ou as filloas feitas ao momento son protagonistas nas casetas de restauración instaladas polos vecinos.

Ademais, a degustación dunha boa copa de augardente faise sempre acompañada dunha amoeda (un pequeno bocadriño) para non tomar o licor co estómago baleiro. Pero o auténtico emblema gastronómico da festa é o famoso filloas recheas con augardente, así como a bica de Val do Dubra, unha torta doce e esponxosa cuxa receita orixinal inclúe un chisco de augardente na súa masa, aportándolle un aroma inconfundíbel. O licor café, feito con augardente e torrado de café, é o colofón ideal para repelexar o frío da mañá.

Aloxamento: Onde descansar na Terra de Ordes

Se decides pasar máis dun día na zona para gozar cos cinco sentidos da riqueza patrimonial e natural da comarca de Ordes e do Val do Dubra, tes varias opcións de alto nivel. Aínda que Portomouro é unha pequena parròquia, nas inmediacions existen fermosos establecementos de turismo rural que representan a esencia da hospitalidade galega.

Recoméndase especialmente o Casa Grande do Soxal, unha grandiosa casa señorial restaurada con exquisito gusto que se atopa nun contorno natural inigualábel. Outra opción de moi alta calidade é o Pazo de Sedor, que ofrece non só aloxamento senón tamén unha experiencia de vida señorial do antigo Galicia, cunha xardín histórica que deixarao sen alento. Para unha opción máis moderna e céntrica, pódese optar polo Hotel O Pousadoiro, na veciña vila de Ordes. Todas estas opcións son o remate perfecto despois dun día empapado de fume, música e historia.

Cómo chegar: Camiños cara ao Val do Dubra

Lixar á Festa do Augardente de Portomouro é un percorrido sinxelo pero fermoso. Portomouro atópase a uns 40 quilómetros da cidade da Coruña e a uns 25 quilómetros de Santiago de Compostela. O acceso principal realízase a través da estrada AC-524 (que une Santiago con Carballo), desvíandose posteriormente cara á DP-0104 que atravesa o corazón do concello de Val do Dubra.

En coche: A viaxe dende a Coruña ou Santiago adoita levar uns 40 minutos. É a opción máis recomendábel, xa que permite gozar das espectaculares paisaxes rurais da zona. Ao tratarse dunha festa multitudinaria, a organización habilita aparcadoiros habilitados nas entradas da parroquia, con servizo de control de tráfico por parte da Garda Civil e voluntarios da asociación. Dende os aparcadoiros ata o recinto da festa hai unha pequena e agradable camiñada.

En transporte público: Aínda que existen liñas regulares de autobús dende Santiago de Compostela cara a varias vilas do concello de Val do Dubra, é imprescindíbel consultar os horarios coa empresa de transportes (Monbus), xa que o servizo é limitado e os fins de semana adoita ter frecuencias moi reducidas. Por iso, os servicios compartidos en taxi (desde Ordes ou Negreira) ou a utilización de plataformas de coche compartido son moi utilizados polos visitantes que non dispoñen de vehículo propio.

A Festa do Augardente de Portomouro é unha desas marabillas que agardan seren descubertas no interior da provincia da Coruña. Unha viaxe aos sentidos, unha homenaxe aos oficios vellos e unha oportunidade única para brindar pola supervivencia da cultura galega cunha copa da mellor augardente artesá.