Título 40: Entroido de Monforte de Lemos: a historia e as máscaras

O Entroido da «Terra Calda» foi declarado Festa de Interese Turístico Galego, sendo un referente da festa dos entroidos de Galicia.

A historia do Entroido de Monforte de Lemos

O Entroido de Monforte de Lemos, coñecido tradicionalmente como o Entroido da Terra Calda, é unha das celebracións invernais máis antigas, singulares e fascinantes de Galicia. A súa historia non se fundamenta en festas modernas ou importadas, senón que bebe directamente das raíces máis profundas do calendario agrícola e gandeiro, onde o lume, a fertilidade e a renovación eran os protagonists absolutos do ciclo vital.

Nas comarcas sur da provincia de Lugo, que abarcan as terras de Lemos, Quiroga e A Ribeira Sacra, o rigor do inverno esixía un contrapunto de tenacidade, beleza e, sobre todo, lume. A orixe do Entroido monfortino está intimamente ligado á figura do lume, como elemento purificador que esperta á terra dormenta e seca para dar paso á primavera. As máscaras representaban, na antigüidez, as almas dos devanceiros que regresaban para asustar, reprender e purificar as xentes da aldea, recordando que o ciclo da vida dependía do respecto á terra.

¿Buscas alojamiento en Galicia?

Compara precios en hoteles, casas rurales y apartamentos

Ver en Expedia →

A evolución da festa

Ao longo dos séculos, o Entroido da Terra Calda pasou de ser unha celebración estritamente rural aconvertida nunha gran festa urbana, sempre co coidado de non perder a súa esencia máis enxebre. Hoxe en día, a tradición que nacía nas aldeas arredor das carballeiras, fogueiras e cortellos, traspasou os límites rurais e chega con forza á capital da comarca, Monforte de Lemos. A cidade convértese nun gran escenario onde a ritmo de chan, a música tradicional galega, o salto do lume e a maxia da noite se dan a man.

Esta celebración foi galardoada co título de Festa de Interese Turístico Galego, un recoñecemento que o sitúa, xunto cos grandes Entroidos de Galicia (como os de Xinzo de Limia ou Verín), no máis alto nivel patrimonial e cultural da comunidade.

As Máscaras: a maxia e a esencia da Terra Calda

O verdadeiro tesouro do Entroido de Monforte son as súas máscaras, auténticas obras de arte etnográfica que destacan polo seu carácter arcaico, colorista e mundialmente único. Máis que simples disfraces, son a encarnación de seres mitolóxicos, animais totémicos e espíritos da natureza, que salen das sombras unha vez ao ano para dominar as rúas da vila.

• O Urso (ou Oso de Salão): É sen dúbida a máscara máis representativa. Figura de corpo pintado ou vestido con fardos de palla ou herba seca, sementes e follas, representando a natureza na súa forma máis salvaxe. O Urso percorre as rúas asustando os máis pequenos, facendo ruído e, no fondo, purificando o ambiente co seu ritmo cachoeiro, numénco cun ritmo ancestral. Simboliza o despertar da natureza da súa longo letargo.
• A Concellaria: Unha figura mítica e maxistral. Viste roupa vella, recolleitada, con capas de cores vivas e cunha careta con faccións exaxeradas, xeralmente con agrandamentos fálicos ou atributos femininos desmesurados. Representa o tránsito entre o ano vello e o novo, entre o profano e o sagrado. Orixinariamente un personaxe masculino que se vestía de muller para burlarse das faltas e vicios da sociedade rural.
• As Bruxas e Meigas: Coas caras cubertas e enxovallos escuros, representan a maxia feminina da terra, sempre presentes no imaxinario galego, mesturando medo e respecto.
• O Madro, o Vello e o Vilão: Son personaxes cómicos e satíricos, vestidos con traxes da antiga burguesia rural e da aristocracia. Levan máscaras de madeira con expresións grotescas. Na tradição histórica, eran os encargados de pasar «a petición» polas casas, pedindo comida y donativos para a festa, que eran almacenados y consumidos nun gran banquete comunitario.

Quando ir: datas e celebración principal

O Entroido celébrase seguindo o calendario lunar cristián, dependendo do Domingo de Pascua. A tempada comenza oficialmente o Xoves de Lardero (o xoves anterior ao Mércores de Cinsa) coa degustación do jantar tradicional e comida abundante nas casas, e intensifícase durante a semana grande.

As datas centrais son o vens, sábado e domingo de Entroido, sendo este último o día máis importante e concurrido, co Gran Desfile e a Folgaza do Lume ao caer a tarde, onde as máscaras saltan sobre as fogueiras en praza pública.

Para a edición actual, a celebración principal adoita ter lugar a finais de febreiro ou principios de marzo. Aconséllase sempre consultar o programa oficial actualizado en las redes sociais do Concello de Monforte de Lemos ou na web de turismo de Galicia, xa que as datas poden variar lixeiramente cada ano para adaptarse ó calendario litúrxico.

Programa de actos do Entroido

O programa do Entroido de Monforte é denso e vibrante, preparado para que locais e visitantes se somerxan de cheo na tradición. Aínda que cada ano pode haber variacións e engadidos para sorprender ao público, o esqueleto da festa mantén os seguintes actos fundamentais:

• Xoves de Comadres: Acto institucional de inicio. As mulleres son as protagonists, cunha cea de comadres, música e actuacións na que se realizan as tradicionais «poutadas» (peticións cómicas y satíricas que se fan a modo de burla das costumbres actuales, sobre todo dos políticos e das figuras públicas).
• Sábado de Entroido: Durante a mañá e a tarde, os barrios de Monforte, así como as parroquias rurais como A Virxe do Cerro, Partovia ou O Chao, celebran os seus propios Entroidos. Pola noite, a capital encheuse de xente, gaiteiros y tambores, coa celebración de distintas charangas, agrupacións culturais y un gran baile popular na Praza de España.
• Domingo de Entroido (O Gran Día): É o día grande. Ás 12:00 do mediodía realízase o Gran Desfile da Terra Calda. Diferentes grupos de mascaradas, procedentes de toda a comarca, percorren as principais rúas da cidade acompañados de gaiteiros. As máscaras saltan, asústian aos nenos, fan soar as súas campás e mostran todo o seu esplendor. Pola tarde, ten lugar a Folgaza do Lume, unha cea popular, con degustacións de produtos típicos, rematando cunha maxistral Noite de Fogueiras.
• Luns de Entroido: A festividade continúa con música nas rúas y foliadas nas parroquias. É un día más íntimo e familiar, onde se ultiman os actos antes do peche do ciclo.
• Mércores de Cinsa: O Entroido remata coa tradicional «Enterro da Sardiña», un acto satírico onde se simboliza o fin dos praceres carnavalescos cona lectura do testamento da sardiña,_xeralmente cheo de crítica política e social local, e a posterior queima da sardiña simbólica.

Gastronomía: o outro grande protagonista

Como en toda boa festa galega, a gastronomía é un piar fundamental do Entroido da Terra Calda. As baixas temperaturas do inverno lugués esixen pratos contundentes e reconfortantes, e Monforte de Lemos ofrécenos auténticas xoias culinarias para repór forza aos asistentes antes de saír á rúa coas máscaras.

Os pratos imprescindibles

• O Cocido Galego: O rei do inverno. Preparado con feixóns ou garavanzos, acompañados de lacón, cacheira, chorizo, touciño e repolo. É o prato que non pode faltar a Xoves de Lardero.
• A Androlla: Un embutido típico da provincia de Lugo e especialmente da Terra Calda. Feito a base de carnes de porco seleccionadas (costillas, papada, lingua), adobadas e embutidas no estómago do animal. Cócese e sírvese con cacheira e vexetais, ou cómese en empanada. É excesivamente rico en sabores e proporciona a enerxía necesaria para o frío.
• O Botelo: Emprazado á familia da androlla, o botelo (ou butelo) é outra estrela do Entroido. É un embutido elaborado con ósos da espiña dorsal do porco, carnes e adobos. Cócese con cacheira e patacas, sendo un prato humilde pero de sabor extraordinario.
• As Filloas: Para os máis gulosos, as filloas son o doce típico. Feitas cunha masa líquida a base de fariña, leite, ovos e (tradicionalmente) sangue de porco, cócense nunha pedra ou chapa quente. Sírvense quentes, recheas de mel, azucre ou crema.

Ademais destes pratos, as tabernas e restaurantes de Monforte enchenuse de chasqueiras, roupa vella (os restos do cocido salteados), e empanadas de todo tipo, acompañadas por supulcro e viños da Denominación de Orixe Ribeira Sacra, especialmente os encarnados da ribeira do Sil, que quentan o corpo e o espírito.

Aloxamento en Monforte de Lemos

Para gozar ao máximo do Entroido sen preocupacións, Monforte e a súa contorna ofrecen multitude de opcións de aloxamento para todos os gustos e petos. Dado que é unha festa de Interese Turístico Galego, é absolutamente imprescindible reservar con moita antelación (idealmente dous ou tres meses antes), xa que os hoteis énchense por completo.

Onde durmir

• Hoteis no centro urbano: Para aqueles que queiran estar no corazón da festa, o centro de Monforte é a mellor opción. O Parador de Monforte, situado no edificio histórico do San Vicente do Pino, a carón do Mosteiro e o Castelo, ofrece unha experiencia de luxo e relax. Outras opcións excelentes no centro son o Hotel Cardenal ou o Hotel Río Azor, que permiten ir andando a todos os actos do programa.
• Hostais e Pensións: Hai multitude de hostais acolledores, como Hostal Martínez ou a Pensión O Mury, que ofrecen opcións máis económicas sen renunciar a unha boa localización.
• Casas Rurais na Contorna: Se buscas unha experiencia máis tranquila, próxima á natureza e ás aldeas onde nacen as máscaras, a comarca de Lemos está chea de casas rurais encantadoras. Aldea como Sober, Pantón ou A Pobra do Brollón ofrecen aloxamentos rurais perfectos para families e grupos de amigos, onde poder desfrutar da paz do campo galego após un día de festa.

Como chegar a Monforte de Lemos

Monforte de Lemos é un dos núcleos de poboación máis importantes do interior de Galicia, capital natural da comarca da Terra de Lemos, e está excelentemente comunicado por estrada e ferrocarril, o que facilita enormemente o acceso dos visitantes durante as datas de Entroido.

En coche

O coche é a opción máis flexible e empregada por moitos turistas e visitantes. As principais vías de acceso son:

• Desde Lugo (aprox. 1 hora): Tómase a autovía CG-2.2 en dirección sur, unha autovía de altísima calidade que conecta directamente Lugo con Monforte.
• Desde Ourense (aprox. 45 minutos): Pódese ir pola autovía AG-53 (autovía do interior) que conecta con Ourense, e desde ahí tomar la N-120 en dirección a Monforte.
• Desde Santiago de Compostela (aprox. 1 hora e 30 minutos): Toma la AP-9 sur ata Melide, e desde ahí continúa pola N-540 e posteriormente a CG-2.2 pola variantes de Chantada, unha ruta de gran beleza paisaxística.
• Desde Madrid ou León (aprox. 5-6 horas): A vía tradicional é tomar la N-VI ata Ponferrada, e alí desviarse pola OU-640 cruzando a spectacular comarca do Bierzo, pasando por O Barco de Valdeorras, Quiroga e Monforte. Esta ruta atravesa vinhos e gargantas fluviais de gran beleza.

Un consello: durante as fins de semana de Entroido, o centro da vila adoita ter restricións ao tráfico debido a los desfiles, peoniles e festexos. É recomendable utilizar os aparcadoios periféricos ou os habilitados polo Concello e chegar camiñando ao centro histórico.

En tren (Renfe)

Monforte de Lemos posúe unha estación de ferrocarril importante, sendo un nó ferroviario histórico de primeira orde. A estación ten conexións directas e frecuentes con:

• Madrid (Chamartín): Con trens Alvia diarios que realizan o traxecto en aproximadamente 5 horas e media. É unha opción moi cómoda para evitar a condución.
• Barcelona (Sants): Trens de longa distancia que conectan con Cataluña.
• A Coruña e Vigo: Con servizos de Media Distancia e Alvia que conectan constantemente a capital lug

  Te puede interesar:

  Imperial Perlas — Joyería y complementos

  Noticias de Galicia — Galicia Universal — periódico digital

  Turismo de Galicia — Rutas, playas y gastronomía

  ¿Listo para tu viaje a Galicia?

  Ahorra hasta un 25% en Expedia

  Cancelación flexible · Paga en el hotel · Programa de recompensas