Título 15: Entroido de Vilardevós: as mázcaras do sur ourensán

Título 15: Entroido de Vilardevós: as mázcaras do sur ourensán

O Entroido de Vilardevós é unha das expresións culturais máis fascinantes e orixinais da comunidade autónoma de Galicia. Situado no extremo sur da provincia de Ourense, na comarca da Terra de Caldelas e lindando xa con Portugal, este enclave geográfico deu pé a unhas festas de Entroido declaradas de Interese Turístico Nacional. Lonxe das concepcións modernas e comercializadas do carnaval, en Vilardevós mantense viva a esencia máis primaria e ancestral desta festa: o triunfo da luz sobre a escuridade, o matrimonio entre o paganismo e a relixión, e o sorprendente cruzamento de fronteiras a través do río Douro.

Se hai algo que define e fai inconfundible a esta celebración son as súas mázcaras. Asmáscaras do Entroido galego adquiren aquí unhas características etnográficas únicas, determinadas polo illamento histórico da zona e maila influencia transfronteiriza. As dúas grandes protagonistas absolutas do Entroido vilardevés son os Vellaróns e os Boteiros, figuras cargadas de simbolismo que fillan as rúas cunha sonoridade e unha estética arrepiantes e arrebatadoras.

A mázcara do Vellarón: historia e simbolismo

Para entender a historia e a esencia do Vellarón, debemos remontarnos á antiguidade e á forma de vida destas comarcas rurais. O Vellarón é a máscara que representa o inverno, a escaseza e a morte cíclica da natureza. O seu característico traxe está confeccionado cos materiais máis humildes e naturais que o home do campo tiña ao seu alcance: predominantly colmo de centeo (palla). Desta palla texense o seu corpo por completo, dándolle un aspecto monstruoso e arbóreo, unha auténtica representación do «home salvaxe».

Ofertas de viaje a Galicia

Ahorra un 25% o más en tu alojamiento — hasta un 25% de descuento

Ver en Expedia →

O elemento máis icónico do Vellarón é a súa máscara de madeira, tallada toscamente e pintada con cores vivas, que posúe uns dentes esaxeradamente brancos, uns ollos fixos e, nalgúns casos, uns pequenos cornos de gamallo. Na man, porta unha tralla ou unha tremoncilla feita de palla coa que axexa e golpea a todo aquel que se atopa ao seu paso polas rúas de Vilardevós. O ruído incesante que producen os seus movementos cando avanzan en grupos é dunha intensidade sonora que envolve ao espectador nunha atmosfera doutros tempos. A historia desta máscara vincúlase directamente cos ritos de purificación e coa necesidade de espantar os malos espíritos que impedían a chegada da primavera e mailas boas colleitas.

O Boteiro: o rei do Entroido fronteirizo

Aínda que o Boteiro é unha figura que se repite en diferentes puntos da comarca decomarca de Verín e A Limia, en Vilardevós ten unha personalidade propia e inconfundible, marcada pola elegancia e maila espectacularidade. O Boteiro é a antítese do Vellarón. Se o Vellarón é o home salvaxe cuberto de palla, o Boteiro é a luz, a opulencia e maila nobreza do Entroido.

A súa figura destaca, literalmente, por riba de todos. O Boteiro viste pantalón branco, camisa branca e unha chaqué ou xaqueta de cores vivas (predominantemente vermello, azul ou verde) adornada con grandes lazos. Na cintura levan varias faixas e mailas cintoas con chagarías que ao seu paso retean unha sinfonía metálica. Mais o verdadeiro corazón do Boteiro, o seu símbolo de identidade, é o seu sombreiro. Trátase dunha auténtica obra de arte efímera: unha estrutura cónica cuberta de papeis de cores, fitas, plumas e espellos, que pode chegar a pesar varios quilos. Pero o detalle máis sorprendente da súa indumentaria son asmonas de Entroido (frecuentemente figuras de aves ou bonecas de trapo) cosidas ao sombreiro ou á chaqué, nas que ás veces se esconden ovos frescos que posteriormente son roubados polos mozos das aldeas veciñas.

Ademais, os Boteiros de Vilardevós teñen un movemento característico, o «pulo» ou «bote», de onde lles vén o nome, grazas ao cal logran dar saltos espectaculares e camiñar a un ritmo trepidante, retando á gravidade e facendo tremer o chan. O seu rostro, cuberto cunhacareta de Boteiro de pelica branca ou coloreada, transmite unha expresión de xúbilo festivo e maila unha iconografía cultural sen parangón.

Unha festa de dupla cidadanía: Vilardevós e Bemposta

Un dos aspectos históricos máis belos e emocionantes do Entroido de Vilardevós é a súa relación coa vila veciña de Bemposta, situada a apenas uns quilómetros, xa en Portugal. A histórica amizade entre ambas as dúas vilas materialízase cada ano cun acontecemento moi especial: a visita dos Boteiros de Vilardevós a Portugal. O domingo de Entroido, as rúas de Bemporta énchense de cor, música e son dos chocallos cando os Boteiros vilardevenses cruzan a fronteira poloponte internacional do Douro. É unha auténtica emoción ver como as tradicións galegas e portuguesas se mesturan nun ambiente de irmandade lusogalega, onde os Boteiros son recibidos con honras e as súas figuras son veneradas tanto a carón do Douro como nas ladeiras das montañas ourensás.

Programa: data e como participar

O Entroido vilardevés non ten unha data fixa no calendario, xa que, como ocorre coas festas cristiás móbiles, depende do calendario lunar e maila Coresma. As celebracións adoitan ter lugar entre finais de xaneiro e mediados de febreiro, sendo o domingo, o luns e mailado martes de Entroido os días grandes.

• Domingo de Entroido: É o día grande da festa. Pola mañá, celébrase a tradicional Festa da Bica, na que se reparte gratuíta entre os asistentes este delicioso doce tradicional. Ao mediodía, ten lugar o Desfile de Máscaras, onde os Vellaróns e mailos Boteiros, xunto coas charangas e as comparsas locais, percorren as rúas principais de Vilardevós. Pola tarde, a comitiva emprende a viaxe ata Bemposta (Portugal) para o histórico encontro transfronteirizo.
• Luns de Entroido: Celébrase o Enterro da Sardiña ou días dedicados aos nenos, con actividdes lúdicas, talleres de elaboración de máscaras tradicionais e petites desfiles nas aldeas do concello.
• Martes de Entroido: É o día do Enterro do Entroido ou da «Mulla». É o momento do xuízo e maila condenación do Entroido. Lévase a cabo un xuízo popular, moitas veces satírico, onde se repasan os acontecementos locais do ano. Rematado o xuízo, a figura do Entroido é queimada nunha fogueira simbólica, poñendo fin ás festas e dando paso ao inicio da Coresma.

Gastronomía: os sabores da terra

Non se pode entender o Entroido sen a súa correspondente exhibición gastronómica, e en Vilardevós, a cociña transfronteiriza brilla con luz propia. Durante estes días, os restaurantes e mailas casas de comidas ofrecen menús especiais a base de produtos de alta calidade da comarca deTerra de Caldelas.

O produto estrela, e absoluto protagonista do domingo de Entroido, é a Bica de Vilardevós. Este doce, que ten recoñecemento de produto galego de calidade, é unha auténtica marabilla. Elaborada de forma tradicional, a súa textura é esponxosa, húmida e cun profundo sabor a ovos e canela, cunha capa caramelo na superficie que lle dá un toque inconfundible. A receita transmítese de xeración en xeración e é o seu secreto máis gardado. Non podes irte de Vilardevós sen probar unha anaco de Bica regada cun bo licor café da terra.

Ademais da Bica, durante o Entroido é tradicional o consumo de filloas (feitas coa masa sobrante da matanza do porco), orellas de porco, chulas, e maila afamada cociña de caza menor e cogomelos da época, sendo a tempada perfecta para gozar dunhas castañas ou unhascriadillas de terra (ou patacas), recollidas nas carballeiras limítrofes. Os pratos fortes como o cabrito estufado ou a lasaña de porco negro galego tamén son protagonistas nas táboas festivas.

Aloxamento e información turística

Para poder gozar con tranquilidade desta experiencia única, o concello de Vilardevós e mailas súas aldeas ofrecen diversas opcións de aloxamento rurais. A aposta polo turismo rural nesta zona foi tremenda nas últimas décadas, e hoxe en día pódese atopar dende acolledoras Casas Rurais de pedra totalmente restauradas, ata pequenos hoteis con encanto no centro da vila.

Reservar con antelación é moi recomendable, xa que a fama do Entroido atrae a visitantes de toda Galicia e do Norte de Portugal, facendo que a ocupación sexa case do 100% nestas datas. Algunhas das opcións máis destacadas inclúen a Casa Grande de Soutopenelo ou a Casa Rural O Rio, onde poderás gozar da hospitalidade galega e maila cociña tradicional. Ademais, a zona é perfecta para realizar rutas de sendeirismo, como a Ruta das Póvoas, ou visitar paraxes naturais como os Caeiros do Douro, formacions graníticas de beleza abraiante.

Como chegar

A pesar de situarse nunha zona de fronteira e montaña, chegar a Vilardevós é relativamente doado grazas ás excelentes comunicacións viarias.

• En coche: A opción máis rápida e cómoda é en vehículo propio. Dende Ourense capital, pódese chegar por estrada tomando a OU-540 en dirección a A Gudiña, para posteriormente coller a OU-530 en dirección a Vilardevós. A viaxe dende Ourense ten unha duración aproximada duns 45 minutos a 1 hora por autovía e estrada comarcal ben asfaltada. Dende Verín, a viaxe é aínda máis curta, uns 30 minutos pola OU-105 e maila N-532. Se se ven de Portugal, pódese chegar a través de Bemporta cruzando a fronteira polo histórico Ponte Internacional.
• En autobús: Existen servizos regulares de autobús (compañías como Monbus) que conectan diariamente a cidade de Ourense con Vilardevós, aínda que é aconsellable consultar os horarios especiamente durante as festas do Entroido, xa que adoitan habilitarse servizos extra.
• En tren: A estación de tren máis próxima é a de Ourense. Dende alí, os visitantes deberán continuar a súa viaxe en coche de aluguer ou en transporte público por estrada ata Vilardevós.

Conclusión

O Entroido de Vilardevós é, sen dúbida algunha, unha viaxe no tempo, unha inmersión total nas raíces máis fondas da cultura galega. A volta á terra, o home cuberto de palla, o sangue quente do Boteiro e maila receita transfronteriza configuran unha experiencia única que ten que vivirse polo menos unha vez na vida. Se estades a planear unha escapada cultural e emocionalmente intensa durante o inverno galego, Vilardevós é, sen lugar a dúbidas, un destino de dez. Non esquezas a túa cámara, vai cheo de respeto polas tradicións e preparáte para vivir o verdadeiro Entroido, aquel que fai tremer as pedras das rúas co paso das súas máscaras.