Título 11: Entroido de Xestoso: as roscas e o lume na montaña

Entroido de Xestoso: as roscas e o lume na montaña

O Entroido en Galicia é moito máis que unha simple festividade antes da Coresma; é unhaZipa sagrada, un rito de inverno a primavera, unha explosión de cor, ruído e libación que se adhera á terra con forza. Mentres que as áreas costeiras e as cidades teñen as súas propias celebracións de renome, é nas montañas do interior onde o Entroido acada a súa dimensión máis misteriosa e ancestral. Neste escenario de frío, brañas e bosques frondosos, atópase o Entroido de Xestoso, unha celebración que ten dous protagonistas indiscutibles: as tradicionais roscas e o lume purificador.

Localizado na parroquia de Xestoso, no concello lucense de Monforte de Lemos (aínda que o seu eco resoa por toda a Comarca de Quiroga e a Ribeira Sacra), este Entroido é un tesouro etnográfico que resiste o paso do tempo. Se buscas unha experiencia auténtica, lonxe das masificacións e arraigada na ruralidade galega, o Entroido de Xestoso é unha parada obrigatoria no calendario inverno-primaveral galego.

A historia: raíces pagás na montaña

A historia do Entroido de Xestoso pérdese na noite dos tempos. Como moitas festas do Entroido galego, as súas orixes son inequivocamente pagás. Antes de ser asimilado polo calendario cristián como o período de esparexemento antes da Coresma, este tempo estaba ligado a festivais de fertilidade e aos ciclos agrícolas. O inverno era un tempo de escaseza, medo e escuridade. O Entroido chegaba para espantar os malos espíritos, animar ao gando e prepararse para a rexeneración da natureza.

Planifica tu escapada a Galicia

Ahorra un 25% o más en tu alojamiento con las mejores ofertas

Ver en Expedia →

O principal elemento histórico da festa é o «lume». Nas montañas galegas, o lume ten un duplo significado: é fonte de vida e calor nunhas datas habitualmente crúas, pero tamén é unha ferramenta de purificación. Tradicionalmente, os veciños de Xestoso usaban a queima de toxos, fentas e madeira vella para limpar os campos (o «queimado» para fertilizar a terra) e, ao mesmo tempo, celebrar. As chamas eran o símbolo da vitoria da luz sobre a escuridade inverniza.

Por outro lado, o outro gran pilar histórico é a rosca. A elaboración de pan especial nas datas de Entroido ten unha orixe humilde: era a forma que tiñan as familias labregas de celebrar utilizando os mellores ingredientes que podían almacenar antes do xaxún: fariña de trigo (un luxo cando o habitual era o centeo ou o millo), ovos das galiñas, azucre e augardente. A evolución destas formas de panadas converteuse nas roscas que hoxe son obxecto de devoción gastronómica.

Fecha de celebración: o calendario lítúrxico e pagano

O Entroido de Xestoso, como ocorre co resto das festas da Entroido en Galicia e no mundo cristián, non ten unha data fixa no calendario gregoriano. A súa celebración depende do cálculo da Pascua, e por extensión, do Mércores de Cinsa.

A festividade articúlase ao redor de tres días fundamentais:

• Domingo de Entroido: É o gran día de xuntanza en Xestoso. As familias reúnense, faise a comida comunal e saen os personajes típicos da zona.
• Luns de Entroido: Mantén a tradición festiva, conMenos eventos multitudinarios pero cun ambiente de rúa e taberna moi animado.
• Martes de Entroido: É o clímax da festividade antes de que chegue a seriedade da Coresma. Neste día adoitan celebrarse as grandes comidas das roscas e, ao caer a tarde, realízanse os rituais de lume e as queimadas das bonecas ou do «Meco» (o boneco que representa o Entroido), dándolle o mortal final á festa.

Para asistir, é imprescindible consultar o calendario litúrxico anual. As festas adoitan caer entre febreiro e principios de marzo.

Programa: personaxes, charangas e lume

O programa de festas do Entroido de Xestoso é unha mestura perfecta de tradición ancestral e festa popular moderna. O concello e as asociacións de veciños elaboran cada ano un programa que inclúe actividades para todas as idades.

Un dos elementos máis agardados é a saída dos personaxes típicos. Non nos atopamos cos xigantes e cabezudos das cidades, senón con figuras enmascaradas da montaña. Aínda que cada zona ten os seus nomes (Farruscos, Vellarramantes, Madamas), en Xestoso, as máscaras tradicionais feitas con elementos da natureza (pelica, cornos, herbas, fentas) e de cores rechamangueiras invaden as rúas. O son que destas comparsas, acompañado polas charangas e polas gaitas, crea unha atmosfera única.

O segundo gran momento do programa é a festa do lume. Mentres os mozos e veciños fan soar os seus instrumentos, preparanse as grandes fogueiras. Ao longo do Martes de Entroido, a praza maior de Xestoso convértese no epicentro. Alí, ademais da queima do «Meco», desenvólvese a tradicional lectura do «Testamento do Entroido», un texto satírico e burlesco onde se pasan conta os principais acontecementos do último ano no pobo, entre risadas e copas de augardente.

Ademais, o programa moderno inclúe pasacalles, verbenas populares pola noite, talleres infantís de intercambio de máscaras e, cada vez máis, concentracións de máquinas de entretemento para os máis pequenos e citas gastronómicas.

Gastronomía: o culto á rosca e aos pratos de inverno

Non se pode entender o Entroido de Xestoso sen a súa gastronomía. E nesta época do ano, o motor que move os estómagos dos asistentes son as famosísimas roscas de Entroido da montaña. Estas non son simples follados; son pezas grandes, de textura densa pero suave, con toro, feitas con masas esponxosas de fariña, ovos, manteiga e azucre, aromatizadas con mistura de augardente e anís, e decoradas con cristais de azucre por ribaté.

As roscas non son só un alimento, son un símbolo de herdanza. Cada panadaría de Xestoso e arredes ten a súa receta secreta, pasada de pais a fillos. Durante as datas de Entroido, as panadarías da zona non dan abastecemento. Nas casas, as familias acompañan estas roscas cun bo anaco de chorizo, androlla ou lacón. A tradición manda comer as roscas acompañadas dun bo chocolate quente ou cunha cunca de zume de uvas ou augardente branca.

Pero as roscas son o remate. Antes, os asistentes poden gozar da contundente gastronomía de inverno da Ribeira Sacra e da montaña lucense. Calquera viaxe a Xestoso neste período inclúe:

• A androlla: Un embutido gordo, feito coas costelas do porco adobadas e embutidas no intestino gros, curado ao fume. É a raíña do Entroido.
• O cocido galego: Para enfrentar o frío da montaña, unha boa cunca de cocido con grelos, chourizo, lacón, touciño e patacas é revitalizador.
• O filloas: Outro dos docres tradicionais do Entroido, feitas coa masa lixeira que se cociña nunha prancha de ferro, acompañadas de mel ou azucre.
• A queimada: Como non, o remate perfecto dunha comida de Entroido, sobre todo nestas terras onde o lume tamén é o protagonista ritual.

Aloxamento: onde durmir na Ribeira Sacra

Aínda que Xestoso é unha pequena parroquia rural, a súa situación estratéxica na Ribeira Sacra e preto da capital da comarca, Monforte de Lemos, permite unha boa variedade de opcións de aloxamento. Para vivir a experiencia en plena natureza, a mellor opción é o turismo rural.

Na zona de Xestoso e concellos limítrofes (como A Pobra do Brollón ou Quiroga), pódense atopar fermosas casas rurais restauradas. Moitas destas casas son palomares ou antigos pazos convertidos en aloxamentos de calidade, onde os lareiras preservan a esencia do lume que define esta festividade. Durmir nunha destas casas, rodeado de castiñeiros e carballos, e espertar coa néboa na montaña é unha experiencia incrible.

Se se buscan servizos máis propios dunha cidade, a tan só uns quilómetros atópase Monforte de Lemos. Esta vila ofrece unha ampla gama de hoteis, hostais e pensións. Ademais, aloxarse en Monforte permite completar a visita turística co seu impresionante Mosteiro de San Vicente do Pino, o Colexio de Nosa Señora da Antiga (coñecido como o «Escorial galego») e o seu jóia enolóxógica: a D.O. Ribeira Sacra.

Non hai que esquecer que o Entroido é época alta en canto a demanda turística nestas zonas, polo que é absolutamente imprescindible reservar o aloxamento con meses de antelación. Moitos dos mellores restaurantes e casas rurais enchen a súa dispoñibilidade apenas se anuncia a data do Mércores de Cinsa.

Cómo chegar: camiños á montaña

A pesar de estar situado no corazón da montaña lucense, chegar a Xestoso non é complicado, aínda que recoméndase facelo en coche privado ou de aluguer para gozar da liberdade demovementos e das paisaxes.

En coche: A forma máis rápida e cómoda de chegar é a través da autovía A-6 (Autovía do Noroeste), que une Madrid e A Coruña. O acceso principal faise dende Monforte de Lemos. Tómase a saída cara a Monforte e logo continúase pola estrada comarcal LU-546 en dirección a Quiroga/A Rúa. Xestoso atópase a escasos quilómetros ao sur de Monforte, perfectamente sinalizado. A viaxe dende a capital galega, Santiago de Compostela, leva unhas dúas horas; dende Vigo, ao redor de dúas horas e cuarto; e dende A Coruña, unhas dúas horas e media.

En autobús: A empresa Monbus opera liñas regulares que conectan as principais cidades galegas (Vigo, Santiago, Pontevedra, A Coruña, Ourense e Lugo) con Monforte de Lemos. Unha vez en Monforte, pódese tomar un taxi ou un autobús de liña regular que cubre o traxecto ata as parroquias da montaña, aínda que o servizo é limitado, especialmente durante as fins de semana de Entroido.

En tren: Monforte de Lemos é un nó ferroviario importante dentro de Galicia. Ten servizos de Renfe (Media e Larga Distancia) que a conectan con Madrid (tren Alvia), así como con otras cidades galegas. A estación de Monforte está situada moi preto do centro urbano, desde onde se pode continuar a viaxe en taxi ou coche de aluguer ata Xestoso.

Unha chamada á tradición

O Entroido de Xestoso é moito máis que unhas festas; é un símbolo de identidade. É a loita do ser humano contra a escuridade inverniza, aínda que sexa só durante uns días, a base de ruído, xenerosidade gastronómica e lume. A herdanza dos antepasados labregos, que tiñan na terra e na familia os seus únicos tesouros, pervive no sorriso dos seus veciños e no aroma a fariña de trigo das súas roscas.

Vivir o Entroido de Xestoso é facer unha viaxe á esencia de Galicia. Se decidides aventurarvos por estas terras da Ribeira Sacra nestas datas, non esquezades levar roupa de abrigo, uns bos zapatos para camiñar, un estómago baleiro para encher de rosca e androlla, e o ánimo disposto a partillar a risa e o agasallo cunha comunidade que sabe facer do lume a súa mellor festa. Bo Entroido!