Romería de Santa Marta de Ribarteme: o voto das campás

Romería de Santa Marta de Ribarteme: o voto das campás

No corazón incomparábel da Terra de Celanova, onde o río Ribarteme esculpe vaos de pedra entre soutos de castiñeiros centenarios, celébrase cada mes de xullo unha das manifestacións relixiosas, etnográficas e emocionais máis intensas de cantas viven as aldeas galegas. A Romería de Santa Marta de Ribarteme, coñecida popularmente como o voto das campás, non é unha festa máis no abarrotado calendario festivo de Galicia. É unha viaxe ás raíces máis fondas da devoción popular, un pacto sagrado entre unha comunidade e a súa patroa que se renovou sen interrupción durante case oito séculos.

A aldea de Ribarteme, pertencente ao concello pontevedrés de As Neves, queda transfigurada durante uns días. O son dos repiques, o cheiro a cera derretida, o fume das lareiras portátiles e os cantos polifónicos que brotan das gorxas das mulleres convértena nun escenario onde o tempo parece deterse. Neste artigo percorremos a historia, a actualidade e os detalles prácticos desta romaría singular, verdadeiro tesouro da cultura galega que merece ser vivido, respectado e conservado.

Historia: a orixe do voto

A orixe da devoción a Santa Marta en Ribarteme remóntase, segundo a tradición, ao século XIII, aínda que algúns estudosos sitúan o culto nunhas raíces aínda máis antigas, posibelmente vinculado a veneracións prerromanas das augas e da terra fértil. A lenda conta que un grupo de mariñeiros ou peregrinos, sorprendidos por unha treboada terríbel fronte ás costas galegas, encomendouse a Santa Marta —a irmá de Lázaro e María, patroa dos cociñeiros e das amas de casa— prometendo construír un santuario no lugar onde xurdira a salvación. A nave chegou sana e salva ata a ría de Vigo, e os promesantes cumpriron o seu voto levando a imaxe ata estas terras interioras, onde erixiron a primeira ermida.

Ofertas de viaje a Galicia

Ahorra un 25% o más en tu alojamiento — hasta un 25% de descuento

Ver en Expedia →

Porén, o que realmente distingue esta romaría e lle dá o seu sobrenomeiro —o voto das campás

A fins da Idade Media, no século XV, a comarca de As Neves sufriu unha seca desoladora. As colleitas perdéranse, o gando morría de sede e a fame ameazaba con arrasar a poboación. Os veciños, desesperados, acudiron en procesión á ermida de Santa Marta e alí, diante do altar, realizaron unha promesa solemne: se a chuvia chegaba para salvar as súas leiras, as parroquias da zona comprometíanse a enviar cada ano, no día da súa festa, as súas campás procesionais en sinal de gratitude e vassalaxe espiritual.

Dicídese que, malia ser verán, unha nube negra se formou sobre os cumes da Serra do Suído e unha chuvia mansa e prolongada caeu durante tres días sobre os campos sedentos. As colleitas salváronse. E desde aquela, xeración tras xeración, os campanarios de decenas de parroquias arredor de Ribarteme cumpren o voto. As campás son baixadas dos seus campanarios, enganchadas a carros tirados por tractores ou portadas a ombros, e percorren os camiños rurais ata concentrarse na carballeira que arrodea o santuario. O resultado é unha sinfonía desordenada e arrepiante de bronces que resoa entre os carballos mentres o sol se pon, un son que ningún rexistro sonoro pode capturar na súa total dimensión emocional.

Data e programa da romaría

A Romería de Santa Marta de Ribarteme celébrase tradicionalmente o domingo máis próximo ao 29 de xullo, día de Santa Marta segundo o santoral católico. A festividade esténdese normalmente durante a fin de semana completa, co sábado dedicado ás vésperas e ao ambiente festivo, e o domingo como xornada central relixiosa e etnográfica.

O programa adoita estruturarse da seguinte maneira:

• Sábado á tarde: Comeza a chegada das campás das parroquias máis achegadas. Na carballeira do santuario instálanse as primeiras barracas e comézase a sentir o ambiente de festa. Adoita haber actuacións musicais tradicionais —gaitas, cantareiras, grupos de pandeiretas— nun palco habilitado pola comisión de festas.
• Domingo pola mañá (primeiras horas): As campás seguen chegando desde parroquias máis afastadas, algunhas procedentes de concellos limítrofes como Salvaterra, Mondariz ou mesmo A Cañiza. O repicar continuo crea unha atmosfera case irreal. Ás 11:00 da mañá ten lugar a misa solemne no adro do santuario, concibida ao aire libre, presidida polo párroco local e adoito polos cregos das parroquias que cumpren o voto.
• Domingo ao mediodía: Ten lugar o momento máis esperado: a procesión das campás. As imaxes de Santa Marta saen en andas, acompañadas polas campás, que van colocadas en carretas ou soportes especiais. A procesión percorre o recinto sagrado da carballeira e os camiños lindeiros. O son dos bronces, mesturado cos cantos relixiosos e os aplausos dos asistentes, constitúe o clímax emocional da xornada.
• Domingo pola tarde: Tras a procesión, a festa torna cara ao lúdico e o gastronómico. Na carballeira e nas rúas da aldea organízanse comidas comunitarias, hai bailes tradicionais, xogos infantís e, habitualmente, unha orquestra ou grupo musical moderno que pecha a celebración ata a noite.

É importante sinalar que, sendo unha romaría de marcado carácter tradicional, o programa pode variar lixeiramente cada ano. Recoméndase consultar a programación oficial que emite o Concello de As Neves ou a Comisión de Festas de Santa Marta nas semanas previas ao evento.

Gastronomía: a mesa de Santa Marta

Como corresponde a unha romaría galega que se precie, a gastronomía ocupa un lugar central na festividade. Durante os días da celebración, o entorno do santuario transfórmase nun inmenso banquete popular onde os olores se mesturan e convidan ao pecado da gula.

Entre os pratos e produtos que non se poden perder destacan:

A empanada: Repostería tradicional de moita calidade na zona, con multitude de postos que ofrecen empanadas de lamprea, de zamborca, de carne ou de bacallau, feitas ao forno ou fritidas, cunha masa que se desface na boca.

O cocido galego e o caldo: Para os días frescos ou cubertos, un prato de caldo galego con grelos, patacas, fabas e o seu compango (cacheira, lacón, chourizo) é o melloiro reconfortante. Moitas comisiones de festeiros preparan cocidos comunitarios que se serven ao mediodía do domingo.

A lacón con grelos: Outro clásico das mesas festivas galegas, servido con cachelos e certamente abundante.

Polo asado: Nas carballeiras circundantes adoitan instalarse asadas onde se poden comprar medias racións ou racións de polo asado con patacas, servidas en bandexas de cartón para comer ao pé dos carballos.

Pementos de Padrón: Imposibel separar unha festa galega deste produto, sobre todo estando tan preto da zona de produción.

Postres e repostería: A zona de As Neves destaca por produtos como a bica de tipo similar á de Castro Caldelas, as filloas (sobre todo na época de entroido, pero tamén presentes nas romarías estivais), e as rosquillas típicas que se venden en postos tradicionais.

Bebidas: O viño da zona, pertencente á Denominación de Orixe Rías Baixas (subzona Condado), é o acompañamento perfectamente natural, especialmente os brancos elaborados coa uva albariño. Para quen prefire algo sen alcol, a limonada casera ou os zume de froita natural son alternativas habituais.

Aloxamento: onde durmir

A aldea de Ribarteme é un núcleo pequeno e non dispón de infraestrutura hoteleira propia, polo que o visitante deberá buscar alojamento nas poboacións achegadas. A boa comunicación da zona permite varias opcións interesantes:

En As Neves (capital municipal): A uns 10 quilómetros do santuario, é a opción máis lóxica. Hai algunhas casas rurais e pequenos hostais que ofrecen servizo de aloxamento e cervexas.

En Salvaterra de Miño: A uns 20 quilómetros, no límite con Portugal, ofrece unha oferta máis ampla de establecementos, incluíndo hoteis de superior categoría e casas rurais con encanto nas ribeiras do Miño.

En Vigo: A uns 40 minutos en coche, é a opción para quen prefira unha cidade grande con toda a infraestrutura de servizos. Permite combinar a visita á romaría con turismo urbano e praias.

En Tui: A capital episcopal, a uns 25 quilómetros, ofrece unha atmosphere histórica inigualábel e varias opcións de aloxamento no seu casco antigo.

Turismo rural: Para quen queira vivir a experiencia en plena natureza, a comarca do Condado e as terras de Celanova están salpicadas de casas rurais restauradas, antigas casas grandes e pazos que ofrecen estadías tranquilas e en contacto coa paisaxe galega. Algunhas destas casas permiten reservar con moita antelación, algo imprescindíbel para as datas da romaría.

Camping: Na zona non existen campings próximos directamente ao santuario, pero nalgunhas edicións habilitáronse zonas específicas para autocaravanas e tendas de campaña, baixo autorización municipal. Convén informarse con tempo.

Sexa cal sexa a opción escollida, é absolutamente imprescindíbel reservar con moita antelación, xa que a sona crecente da romaría atrae visitantes de toda Galicia e do norte de Portugal, e as habitacións esgotanse semanas antes do evento.

Cómo chegar a Ribarteme

A localización de Ribarteme, no sur da provincia de Pontevedra, é accesíbel tanto en transporte privado como público, aínda que este último ten limitacións que cómpre coñecer.

En coche particular: É a opción máis recomendable. Desde Vigo, tómase a autovía A-55 en dirección Tui/Portugal, e tómase a saída cara a As Neves (a variante pasa por alto do núcleo urbano). Desde As Neves, hai que coller a estrada provincial EP-2101 en dirección a Ribarteme. O percorrido total desde Vigo non adoita superar os 40-45 minutos en condicións normais de tráfico.

Desde Pontevedra, a viaxe realízase pola mesma autovía A-55 en dirección Vigo, e logo desde Vigo segueuse o trazado anterior. O tempo aproximado é dunha hora.

Desde Ourense, pódese chegar pola autovía AG-53 (autovía do Condado) ata a conexión coa A-52 e logo a saída cara á comarca de As Neves. Unha hora e media aproximadamente.

Aviso importante sobre aparcadoiro: Durante os días da romaría, o tráfico rodado está restrinxido na zona do santuario. Habilítanse aparcadoiros provisionais en fincas e prados cedidos polos veciños, normalmente a uns 10-15 minutos a pé do recinto central. Recoméndase chegar con antelación, sobre todo se se vai o domingo pola mañá, xa que o volume de vehículos é considerable e os accesos poden colapsar.

En transporte público: A opción máis próxima é chegar en autobús ata As Neves. A empresa Arriva opera liñas que conectan As Neves con Vigo, Pontevedra e outras poboacións da bisbarra. Desde As Neves capital ata Ribarteme hai un servizo de taxis limitado e, durante as datas da romaría, adoitan organizarse servizos de lanzadeira bus especiais. Tamén é posíbel chegar en tren ata a estación de Vigo-Guixar e desde alí coller un autobús ata As Neves.

En transporte internacional: Para os visitantes procedentes de Portugal, Ribarteme está a menos de 30 quilómetros da fronteira de Tui-Valença, sendo perfectamente accesíbel desde as cidades do Minho portugués. De feito, a romaría ten unha importante afluencia transfronteiriza, o que fai que o ambiente sexa aínda máis rico e intercultural.

Un patrimonio vivo

A Romería de Santa Marta de Ribarteme e o voto das campás representan moito máis ca un evento festivo ou relixioso. Son a materialización dunha forma de entender o mundo, unha relación de reciprocidade entre a comunidade humana e o territorio, entre o sagrado e o cotián. Que esta promesa se manteña viva desde o século XV, superando guerras, crises, mudanzas políticas e sociais, é un testemuño da forza da cultura galega e da súa capacidade para transmitir valores de xeración en xeración.

Para quen a visita por primeira vez, a romaría ofrece unha experiencia multissensorial difícil de esquecer: o repicar insistente dos bronces, o cheiro a terra mollada e herba fresca, o sabor da empanada recén feita, a visión das campás antigas, algunhas con séculos de historia, sendo arrastradas entre soutos e prados, e a calor humana dos veciños que acollen ao forastero como se fose un máis.

En tempos nos que tantas tradicións perden pulso ou se reducen a espectáculos turísticos desnaturalizados, Ribarteme resiste como un exemplo de autenticidade. Aquí non hai folclorismo para postais: hai fe, hai memoria, hai comunidade. E hai, sobre todo, a ledicia sinxela de quen cumpre a súa palabra, ano tras ano, baixo os carballos centenarios que viron nacer e morrer a tantas xeracións de devotos de Santa

¿Listo para tu viaje a Galicia?

Ahorra hasta un 25% en Expedia

Cancelación flexible · Paga en el hotel · Programa de recompensas