Romería de San Xoán de Caaveiro

Historia · Un mosteiro, unha romaría

O Mosteiro de San Xoán de Caaveiro foi fundado no século X, aínda que a súa orixe se perde nas lendas que falan de eremitas e bispos que buscaban o silencio do bosque. Durante a Idade Media chegou a ser un dos cenobios máis influentes de Galicia, con posesións que abranguían dende a costa ata as montañas de Lugo. Coa desamortización do século XIX, a vida monástica extinguiuse, mais o pobo seguiu acudindo cada solsticio de verán para honrar a San Xoán Bautista.

A romaría como a coñecemos hoxe comezou a estruturarse a finais do XIX e principios do XX, cando as familias das aldeas veciñas —A Capela, As Neves, Pontedeume— subían a pé ou en carros de bois. Nos anos 60 a tradición estivo a piques de esmorecer, pero desde os 80 a Irmandade de San Xoán e o Concello da Capela recuperaron a festa cun programa que mestura liturxia, folclore e convivencia. Dende 2005 está catalogada como Festa de Interese Turístico de Galicia.

Non faltan as lendas: dise que quen bebe a auga da fonte do mosteiro na noite de San Xoán gozará de boa saúde todo o ano, e que as mozas que saltan as fogueiras atoparán noivo antes do inverno. O certo é que a romaría conserva un espírito de encontro entre a natureza, a espiritualidade e a alegría pagá do solsticio.

Data · Sempre na noite máis curta

A Romería de San Xoán de Caaveiro celébrase cada 24 de xuño, coincidindo coa festividade de San Xoán Bautista e o solsticio de verán. Aínda que o día central é o 24, os actos comezan na tarde do 23 coa tradicional acendida da fogueira e a verbena popular nos arredores do mosteiro. Se o 24 cae en día laborable, moitas persoas aproveitan a ponte festiva para gozar da contorna con calma. O programa oficial é anunciado en primavera polo Concello da Capela.

Consello: chegar antes das 11 da mañá do día 24 permite aparcar con comodidade e subir andando pola senda fluvial, unha experiencia que por si mesma merece a visita.

Programa (modelo orientativo)

O programa varía lixeiramente cada ano, pero mantén unha estrutura tradicional. Este é o esquema habitual:

• 23 de xuño (véspera): 19:00h · Actuación de grupos de gaitas e cantareiras. 22:00h · Acendida da fogueira de San Xoán con queima do “meco” e sortilexios populares. 23:30h · Verbena popular coas orquestras da zona.
• 24 de xuño (día grande): 10:30h · Ofrenda floral e recepción de romeiros. 12:00h · Misa solemne na capela do mosteiro (con canto gregoriano e coral). 13:15h · Bendición dos ramos de herbas de San Xoán (hiperico, fiuncho, fento, roseira). 14:00h · Xantar campestre na carballeira do mosteiro (venda de polbo, churrasco, empanada e viño). 18:00h · Xogos tradicionais para nenos e maiores (carreiras de sacos, tiro de corda, lanza de herba). 20:00h · Actuación de danzas galegas e folclore. 22:30h · Fogueira final e queimada popular con conxuro.

* O Concello da Capela edita cada ano un programa detallado que se pode descargar en PDF desde a súa web ou recoller na Oficina de Turismo de Pontedeume.

Gastronomía · Saberes da chaira e do bosque

Na romaría de San Xoán de Caaveiro a comida é un ritual compartido. O espazo natural do mosteiro énchese de postos de madeira e mesas de merendeiro onde o cheiro do polbo á feira se mestura co fume das brasas. O prato estrela é, sen dúbida, o polbo “á feira” cocido en potas de cobre e adubado con pemento, aceite e sal groso. Pero non faltan as empanadas de carne ou de millo, o churrasco tenro e os filloas doces con mel e crema de castañas.

Moitos romeiros traen a súa propia cesta con pan de millo, queixo do Cebreiro e viño branco das Rías Baixas. Recomendo probar as herbas de San Xoán (licor artesán feito con hiperico, fiuncho e mel) que se venden nun posto do mosteiro; din que é dixestivo e afasta os malos espíritos. Tamén é tradición mercar unha “faba de San Xoán” (un doce de améndoa e ovo) que as pasteureiras da zona elaboran especialmente para esta data.

Para quen prefira algo sólido, nos arredores hai varios postos de “orellas” (doces fritos) e castañas asadas, aínda que as castañas son máis propias do outono. O lume da fogueira convida a asar chourizos e cachelos, e non falta un bo queimada para poñer o broche final.

Aloxamento · Dormir no abrazo do Eume

Caaveiro está no interior do Parque Natural das Fragas do Eume, unha reserva de bosque atlántico con limitadas infraestruturas. A opción máis práctica é aloxarse nas localidades próximas: Pontedeume (a 12 km) ofrece varias pensións, casas rurais e o Parador de Turismo (un antigo pazo cunha localización privilexiada). Outras alternativas son A Capela (a 6 km) con dúas casas de turismo rural, e Cabanas (a 15 km), onde hai campismo e apartamentos.

Para os aventureiros, na zona do mosteiro o Concello habilita un camping libre controlado durante os días da romaría (con baños químicos e vixilancia). É gratuíto, pero hai que reservar praza con antelación na web municipal. O máis auténtico é durmir nunha das casas de labranza que abren as súas portas aos romeiros, como a “Casa de Lamas” ou a “Casal de Eirís”, onde ofrecen cea con produtos da horta e queixo de leite cru.

Se viaxas con familia, recomendo a Casa Rural “A Caseta do Frade”, a 2 km do mosteiro, con lareira e vistas ao canón do río Eume.

Como chegar · Consellos para a peregrinación

O acceso ao mosteiro é por estrada e a pé. O punto de partida máis común é a aldea de Castro (concello da Capela), onde hai un aparcadoiro habilitado. Desde alí unha pista asfaltada de 2 km conduce ao mosteiro (posible en coche, pero nos días de romaría está cortada ao tráfico de 10 a 20h). Mellor deixar o vehículo e subir andando: o camiño é un deleite, con vistas ao Canón do Eume e pontes de pedra sobre regatos.

• En coche: Desde A Coruña, tomar a AP-9 ata Pontedeume e despois a DP-5401 dirección A Capela. Sinalización “Mosteiro de Caaveiro” (12 km de estrada con curvas pero en bo estado). Hai aparcadoiros organizados en Castro e San Roque.
• En autobús: Monbus ten liñas regulares desde A Coruña e Ferrol ata Pontedeume. Na praza do Concello de Pontedeume, o día da romaría hai un servizo especial de lanzadeira (bono viaxe 2,50 €) que para en Castro e no mesmo mosteiro.
• En tren: A estación de Pontedeume (liña A Coruña-Ferrol) está a 30 min. En taxi ou no bus local pódese chegar ao inicio da ruta.
• Ruta a pé: O sendeiro PR-G 98 “Senda do Mosteiro” parte de Pontedeume e percorre 14 km de enorme beleza á beira do Eume. Cunha dificultade media, é ideal para chegar á romaría coa ledicia do camiño percorrido.

Recomendo levar calzado cómodo, roupa de abrigo para a noite (o microclima do bosque refréscase) e unha mochila para traer herbas de San Xoán e algún recordo artesán. E, sobre todo, chegar con tempo para gozar da acendida da fogueira, que é o corazón da festa.