Festa das Uñas de San Lázaro en Santiago: reliquias y curaciones populares

Por: Redacción Cultura | Engalicia.info

Unha tradición compostelá entre a devoción e a medicina popular

A cidade de Santiago de Compostela, recoñecida en todo o mundo polo seu Camiño e pola majestuosidade da súa catedral, agocha entre as súas rúas un patrimonio inmaterial fascinante, feito de crenzas, rituais e festas menores que, con todo, manteñen viva a esencia máis auténtica de Galicia. Unha das celebracións máis particulares e desconocidas para o gran público, pero profundamente arraigada na memoria local, é a Festa das Uñas de San Lázaro.

Esta celebración entrelaza a relixiosidade cristiá coas antigas prácticas de curanderismo e medicina popular que durante séculos gobernaron a vida rural e urbana de Galicia. A través desta festa, os composteláns e visitantes renden homenaxe a un dos santos máis venerados na tradición cristiá: San Lázaro, o patrón dos enfermos, especialmente dos que padecen enfermidades da pel e das extremidades.

¿Buscas alojamiento en Galicia?

Compara precios en hoteles, casas rurales y apartamentos

Ver en Expedia →

Orixes e historia: A devoción a San Lázaro

Para entender a magnitude desta festa, é preciso retroceder ata as orixes do culto a San Lázaro en Galicia. A tradición cristiá recoñece dous personaxes baixo o nome de Lázaro: por un lado, o amigo de Xesús que foi resucitado en Betania; por outro, Lázaro o Mendigo, a figura parabólica que aparece no Evanxeo de Lucas, cuberto de chagas que os cans lambían para alivialle a dor. Esta segunda encarnación é a que toma protagonismo na iconografía galega.

En Santiago de Compostela, o nome de San Lázaro está intrinsecamente ligado ao barrio homónimo. Durante a Idade Media, as aforas das cidades eran o lugar destinado a aquelas persoas que a sociedade marxinaba, entre eles os doentes de lepra e outras doenzas contaxiosas. O Hospital de San Lázaro, fundado no século XII polo arcebispo Diego Xelmírez, foi unha institución fundamental para acoller a estes enfermos peregrinos. Xelmírez, nunha mostra de avanzada visión social e caridade cristiá, dotou á cidade dun espazo onde os «lazarentos» podían ser atendidos, fóra das murallas da vella «Locum Sancti Iacobi».

Aínda que orixinalmente a festa estaba ligada ao 17 de decembro, data na que a Ilesia conmemora a San Lázaro, en Santiago a celebración popular e comercial trasladouse historicamente a finais de outubro e principios de novembro, aproveitando a chegada do outono e a tempada de matanza, e nalgunhas ocasións vinculouse ás festividades do ciclo de defuntos e de Todos os Santos. Neste contexto de mudanza estacional e de recordo dos ancestrais, o mercado de saúde e os produtos típicos cobran un especial protagonismo.

As «Uñas» e a curandería tradicional galega

O elemento máis distintivo desta celebración é o que lle dá nome: as «uñas». En galego, o termo «uñas» refírese tanto ás unllas do corpo humano e animal, como a certos produtos botánicos e galegos. No contexto da Festa de San Lázaro, as «uñas de cravalo» (ou metal) ou as «uñas» de certas herbas e raíces, eran empregadas como remedio popular.

Non obstante, o significado máis arraigado conecta coa propia imaxe do santo e coa tradición de mercar pequenas pezas, habitualmente doces ou caramelos de forma punzante, que lembran a forma das unllas. Na actualidade, as tendas de Santiago, especialmente os establecementos máis tradicionais, elaboran e venden uns caramelos e unllas de caramelo (ás veces con forma de dedos ou de galladentes especiais) para conmemorar a data. Outra vertente da tradición envolve o consumo de produtos de cores intensas e texturas duras, nunha transición dos remedios médicos populares á repostería e á celebración gastronómica.

Grafía histórica relata que os enfermos de «males da pel», especialmente os afectados por micomas e afeccións nas uñas, tiñan a costumbre de achegarse ás inmediacións da antiga ermida ou hospital para rezar e, en ocasións, someterse a curas con augas e herbas recollidas na zona. Hoxe, esta compoñente folclórica represéntase coa venda nos mercados de produtos de herbolario e remedios naturais, rendendo tributo a séculos de fitoterapia galega.

Data e programa da Festa das Uñas de San Lázaro en Santiago

Se estás a planificar a túa visita, é fundamental coñecer a programación. Aínda que a actividade principal adoita terse celebrado historicamente o 17 de decembro, no plano estritamente litúrxico, con misas solemnes na capela da cidade baixo a invocación do santo, as actividades populares e de carácter gastronómico adoitan organizarse o fin de semana máis próximo ou en datas de grande afluencia turística como o outono. Para este ano, a edición contemporánea, promovida polos comerciantes do mercado de abastos, arrastrará aos visitantes a comezos do mes de decembro (dependendo da programación anual do Concello de Santiago).

Programación

• 10:00 h – Apertura do Mercado Tradicional: No entorno da Praza de Abastos (próxima ao espírito do antigo San Lázaro), instalación de postos de venda de herbas medicinais, produtos de curandería actual, cosmética natural baseada en remedios ancestrais e, por suposto, as famosas «uñas» (caramelos e doces especiais).
• 12:00 h – Misa Solemne: Celebración eucarística na Igrexa do Convento de San Paio de Antealtares ou na ermida dedicada ao santo, na que se bendicen os elementos de saúde.
• 13:30 h – Actuacións Musicais: Charangas e agrupacións folclóricas invaden o centro histórico cos sons tradicionais das gaitas e pandeiretas.
• 14:00 h – Degustación Popular: As asociacións de hostalaría de Santiago ofrecen pequenas mostras de coccido e caldos quentes para combater o frío compostelano.
• 18:00 h – Taller Infantil: Talleres educativos sobre medicina popular nos que os máis pequenos poden aprender a elaborar pequenos saquetes de herbas («cuspidoiros» de herbas) e coñecer a historia da cidade.
• 20:00 h – Paseo de Lendas: Un percorrido teatralizado polas rúas medievais, rememorando a vida no antigo lazareto de Diego Xelmírez.

Gastronomía: O que hai que probar

A Festa das Uñas de San Lázaro non se entende sen un percorrido pola rica gastronomía de Santiago de Compostela, que nesta época se converte no eixo central de calquera visita.

• Os caramelos en forma de «uñas»: Non che podes ir sen probar os doces tradicionais da data. Realizados con azucre, mel e, ás veces, pequenos toques de herbas como a camomila, son unha verdadeira experiencia doce e melosa.
• O cocido galego: Aínda que non é exclusivo desta festa, o frío compostelán enche os restaurantes da zona vella deste prato de culler. Garavanzos, unto, chorizo e lacón son os protagonistas.
• Pementos de Padrón: Fóra do seu verán habitual, os invernadoiros permiten que se sigan servindo. E como din os vellos galegos: «Uns pican e outros non».
• Pulpo á feira: Un clásico ineludible, cun bo chorro de aceite de oliva e pemento picante.
• A Tarta de Santiago: Sen ir máis lonxe, o aladroio por excelencia. Un bolo de améndoas, brandy e limón coroado coa Cruz da Orde de Santiago.

Onde aloxarse

Santiago de Compostela ofrece unha ampla oferta de aloxamento, pero para vivir a Festa das Uñas de San Lázaro con intensidade, recomendamos fitalo no corazón do Casco Histórico ou nas inmediacións do Barrio de San Lázaro. Alí podes atopar desde hostais con encanto ata hotéis de catro estrelas.

• Hostal dos Reis Católicos: Se o teu presupuesto é elevado, este Parador de Turismo é unha das opcións máis coquetas e luxosas, situado na Praza do Obradoiro.
• Hotel San Lázaro: Xusto na zona norte da cidade, é unha opción moderna e cómoda, perfecta para explorar a zona e aprender máis sobre a historia do barrio.
• Pensións e Casas Rurais: Nas rúas adxacentes como a Rúa de San Lázaro, hai pensións familiares que che darán un trato persoal e unha vivencia auténtica da cidade.

Cómo chegar a Santiago de Compostela

Llegar a Santiago para desfrutar desta festa popular é sinxelo grazas ás excelentes comunicacións da capital galega.

• En Avión: O Aeroporto de Santiago-Rosalía de Castro (SCQ), tamén coñecido como a Lavacolla, ofrece voos nacionais e internacionais, incluíndo conexións directas con Madrid, Barcelona, Londres e outras cidades europeas. O aeroporto atópase a tan só 15 minutos do centro da cidade.
• En Tren: A Estación Intermodal de Santiago de Compostela, con impresionantes arquitetura de cristal, conecta a cidade con series de alta velocidade (Alvia) cara a Madrid, Barcelona, e servizos rexionais cara Vigo, A Coruña e Pontevedra.
• En Autobús: Tamén desde a mesma Estación Intermodal, autobuses de empresas como ALSA e Monbus conectan Santiago con toda Galicia e o resto de España.
• En Coche: A autoestrada AP-9 (Autoestrada do Atlántico) é a vía principal se chegas dende Portugal, Vigo ou A Coruña. Desde Madrid, podes tomar a A-6 e logo conectar coa A-52 e a AG-53. Unha vez na cidade, recomendamos deixar o coche nos aparcadoiros periféricos e facer a ruta a pé polas rúas históricas, peonís na súa meirande parte.

Conclusión

A Festa das Uñas de San Lázaro é moito máis que un simple evento no calendario; é unha fiestra á alma de Santiago de Compostela. A través dos seus caramelos en forma de uñas, da súa ligazón coa antiga medicina popular e da hospitalidade dos seus habitantes, esta celebración réstanos unha valiosa lección sobre como a memoria histórica pode manterse viva a través do folclore e da gastronomía. A cidade de Diego Xelmírez agárdache cos brazos abertos para ofrecerte unha experiencia cultural irrepetible, chea de lenda, devoción e, por suposto, o mellor sabor de Galicia.

Se che gustou este artigo, non dubides en compartirlo e seguir descubrindo as tradicións máis fondas de Galicia en engalicia.info.

¿Listo para tu viaje a Galicia?

Ahorra hasta un 25% en Expedia

Cancelación flexible · Paga en el hotel · Programa de recompensas